A martohen shqiptarët vetëm me shqiptarë?

Jo. Nuk ka asnjë ligj, asnjë urdhëresë fetare dhe asnjë normë kulturore që i detyron shqiptarët të martohen vetëm mes tyre. Ajo që ekziston është një pritshmëri: në shumë familje shpresohet që nusja ose dhëndri i ardhshëm të ketë rrënjë shqiptare, dhe kjo shpresë shkon, sipas familjes, nga një dëshirë e heshtur deri te një presion i prekshëm. Sa fort ndihet, varet më pak nga kultura dhe më shumë nga njerëzit konkretë rreth tryezës së kuzhinës. Ky shkrim përpiqet t'i përgjigjet pyetjes sa më ndershëm, si për ata që ia bëjnë vetes për jetën e tyre, ashtu edhe për ata që kanë dashuruar dikë nga një familje shqiptare dhe po e njohin atë botë nga jashtë.

Nga vjen pritshmëria

Të qenit shqiptar nuk ka qenë për pjesën më të madhe të historisë diçka që e garantonte një shtet. Shekuj nën sundime të huaja, pastaj kufij që u hoqën mes trojeve ku flitej shqip, më vonë diktaturë dhe luftë. Ajo që e mbajti gjallë gjuhën dhe kulturën përmes gjithë kësaj nuk ishte ndonjë institucion, ishte familja. Kush e sheh historinë me këta sy, e kupton pse për brezat e vjetër martesa nuk qe kurrë thjesht punë private. Përmes saj kalonin te brezi tjetër gjuha, emrat dhe ndjenja e përkatësisë.

Mërgimi e forcoi edhe më shumë këtë ndjenjë. Kush erdhi si punëtor në Gjermani a në Zvicër në vitet gjashtëdhjetë, ose iku nga lufta në vitet nëntëdhjetë, e përjetoi kurbetin si një vend ku e jotja mund të tretet pa u ndier. Shumë prindër në diasporë i mban zgjuar deri sot një frikë shumë konkrete: që nipërit e mbesat të mos flasin më shqip, të mos i njohin festat, ta humbasin fillin që i lidh me vendlindjen. Një partner shqiptar për fëmijët e vet duket atëherë si sigurimi më i thjeshtë kundër kësaj humbjeje.

Pastaj vjen edhe këndvështrimi i vetë të rinjve, që me presionin ka pak lidhje: dëshira për t'u kuptuar pa pasur nevojë ta përkthesh veten gjithë kohës. Për këtë anë të historisë kemi shkruar gjerësisht në artikullin se pse shqiptarët martohen me shqiptarë. Pritshmëria e familjes dhe dëshira personale shpesh mbivendosen, por nuk janë e njëjta gjë. Njëra vjen si kërkesë nga jashtë, tjetra është zgjedhje e lirë.

Sa të përhapura janë sot martesat e përziera?

Këtu ndershmëria vlen më shumë se një shifër e rrumbullakët: statistika të besueshme për këtë pyetje pothuajse nuk ka. Të dhënat zyrtare numërojnë shtetësinë, jo prejardhjen. Një grua me prindër shqiptarë dhe pasaportë gjermane që martohet me një gjerman, del në statistikë si martesë gjermano-gjermane. Një kosovar që martohet me një italiane me pasaportë gjermane, del si martesë binacionale. Kush pretendon se e di me përqindje të saktë sa shqiptarë martohen jashtë komunitetit, shifrën zakonisht e ka sajuar vetë.

Ajo që mund të thuhet pa sajuar asgjë: martesat binacionale janë prej kohësh pjesë e përditshmërisë në vende si Gjermania, siç e tregojnë statistikat e vazhdueshme të martesave të Zyrës Federale të Statistikave. Dhe kujtdo që i hedh një sy një komuniteti shqiptar në Gjermani, Zvicër apo Austri, prirja i del para syve: nëpër dasma, vjehrrit gjermanë ulen pranë tezeve nga Prishtina, në grupet familjare në telefon shfaqen emra që para njëzet vjetësh do të kishin qenë të paimagjinueshëm. Martesat me partnerë jo shqiptarë shtohen brez pas brezi. Ende nuk janë rregulli, por kanë kohë që s'përbëjnë më ndonjë çudi.

Tre breza, tre përgjigje

Si merr përgjigje pyetja, varet shumë nga ajo se kë pyet.

Për brezin e parë, gjyshërit dhe prindërit që emigruan, kjo shpesh nuk qe fare pyetje. Martoheshe me shqiptar, shpesh nga e njëjta krahinë, ndonjëherë me ndërmjetësimin e të afërmve. Jo nga armiqësia ndaj gjithë të tjerëve, por sepse bota ashtu ishte ndërtuar dhe sepse në kurbet njerëzit mbaheshin fort me njëri-tjetrin.

Brezi i dytë, i lindur ose i rritur në mërgim, qëndron diku në mes. Shumë veta duan vërtet një partner shqiptar, por si zgjedhje të vetën, jo si detyrë. Pritshmërinë e prindërve e njohin që në fëmijëri, shpesh pa e dëgjuar kurrë të thënë me zë. Mjafton një vështrim në drekën familjare, ose një pyetje e tezes, hedhur si rastësisht, për mbiemrin e njohjes së re. Të njëjtët njerëz që duan të ngrenë një shtëpi shqiptare, kundërshtojnë me forcë që dikush tjetër ta vendosë këtë për ta. Për këtë brez, dallimi mes dëshirës dhe urdhrit është vetë thelbi i çështjes.

Te brezi i tretë pyetja shtrohet shpesh ndryshe. Shoqëritë janë të përziera, shqiptaria është një pjesë e identitetit krahas të tjerave, dhe vetë prindërit tashmë janë rritur në Gjermani a në Zvicër. Bie në sy sa shumë kanë lëvizur ndërkohë edhe më të moshuarit. Po ata prindër që më 1996 do ta kishin quajtur të pamendueshëm një djalë gjerman për vajzën e tyre, më 2026 i mbushin gotën me raki dhe i tregojnë fotografi nga fshati i lindjes. Njerëzit ndryshojnë kur jeta ua kërkon, dhe dyzet vjet diasporë e kërkojnë me ngulm.

Djemtë dhe vajzat: standardi i dyfishtë që e njohin të gjithë

Pjesë e përgjigjes është edhe një anë e pakëndshme. Në shumë familje pritshmëria nuk shpërndahet njësoj. Kur djali sjell në shtëpi një të dashur gjermane, ndoshta dëgjohet ndonjë psherëtimë dhe ndonjë koment therës i hallës, por rrallë bëhet dramë. Kur vajza sjell një të dashur gjerman, zhurma shpesh është shumë më e madhe, pyetjet janë më të mprehta dhe rezistenca zgjat më shumë.

Pas kësaj fshihet një mendësi e vjetër që nderin e familjes e var më shumë te vajzat sesa te djemtë, e përzier me një shqetësim të sinqertë që shprehet keq. Kjo mund të shpjegohet, por jo të përligjet, dhe gjithnjë e më shumë familje e shohin vetë kështu. Shpesh janë pikërisht nënat, që e kanë provuar vetë atë standard, ato që e thyejnë me vetëdije te vajzat e tyre. Dhe janë vëllezërit ata që sot ulen pranë motrës kur ajo ua prezanton prindërve të dashurin. Standardi i dyfishtë ekziston ende, por familjet po e çmontojnë vetë, nga brenda.

Kur partneri nuk ka rrënjë shqiptare

Çfarë ndodh konkretisht kur dikush zgjedh një njeri pa rrënjë shqiptare? Asnjë histori nuk i ngjan tjetrës, por një model përsëritet në shumë familje:

1. Çasti i parë. Disa prindër reagojnë me kureshtje të qetë. Të tjerë me heshtje, me zhgënjim ose me fjalinë se duhet menduar edhe për familjen. Ky çast i parë zakonisht duket më i rëndë sesa del me kohë.
2. Faza e ndërmjetësimit. Motrat, vëllezërit dhe kushërirat kthehen në diplomatë. Nëna zbutet para babait, ose anasjelltas. Në prapaskenë flitet për njeriun e ri më shumë sesa e merr me mend çifti.
3. Takimi i parë. Pothuajse gjithmonë një drekë a darkë, dhe pothuajse gjithmonë pika e kthesës. Një mysafir që sillet me respekt, i dëgjon prindërit dhe tregon qëllime serioze, i shuan shumicën e frikërave brenda një mbrëmjeje të vetme.
4. Normalizimi. Më së voni me fejesën, shpesh me nipin a mbesën e parë, i huaji bëhet familje. Shumë prindër që në fillim dyshonin me zërin më të lartë, më vonë e mbrojnë dhëndrin a nusen me më shumë vendosmëri se kushdo tjetër.

Vetëm se jo çdo histori mbaron kështu. Ka familje që rezistojnë gjatë, dhe ndonjëra nuk zbutet kurrë. Kush ndodhet përballë kësaj, bën mirë t'i japë procesit kohë, ta mbajë bisedën larg ultimatumeve dhe t'ia shpjegojë partnerit që më parë se ku po hyn. Ndihmon edhe përfshirja e hershme e aleatëve brenda familjes, sepse një gjyshe ose një dajë me peshë arrin për një javë atë që çifti i vetëm do ta arrinte për një vit. Anën praktike dhe ligjore të një martese mes dy shtetësive, nga dokumentet deri te zyra e gjendjes civile, e kemi përmbledhur në artikullin për martesën binacionale në Gjermani.

Si duket nga ana e partnerit jo shqiptar

Kush hyn nga jashtë në një familje shqiptare, përjeton shpejt dy gjëra njëherësh: më shumë provë dhe më shumë ngrohtësi nga sa priste. Takimi i parë mund të ngjajë me intervistë pune, me pyetje të drejtpërdrejta për profesionin, familjen dhe planet, siç bëhen rrallëkund kaq hapur. Në të njëjtën kohë tryeza shtrohet si për dasmë, dhe kush falënderon dy herë me mirësjellje, e merr prapëseprapë pjatën e tretë.

Ndihmon që të dyja të lexohen si e njëjta gjë: prova është kujdes në një formë tjetër. Prindërit që pyesin, duan të dinë nëse fëmija i tyre është në duar të sigurta. Dy-tri fjalë shqip, interesimi i sinqertë për vendin nga vjen familja dhe durimi me numrin e madh të kushërinjve hapin më shumë dyer se çdo dhuratë. Si rrjedh përditshmëria në një lidhje të tillë dhe ku fërkohet ajo, e përshkruajmë në shkrimin për lidhjen gjermano-shqiptare. Dhe kush e ka përpara vizitën e parë te prindërit, gjen përgatitje konkrete në artikullin për njohjen me familjen shqiptare.

Një pikë harrohet shpesh: edhe partneri jo shqiptar vjen me një familje, dhe rezerva ka edhe atje, vetëm se thuhen me zë më të ulët. Një lidhje e mirë e përzier përkthen në të dyja drejtimet.

Jo detyrim, por një bisedë

Përgjigjja e ndershme e pyetjes fillestare mbetet pra e dyfishtë. Jo, askush nuk është i detyruar. Dhe po, pritshmëria është reale, në disa familje mezi ndihet, në të tjera është pengesë serioze. Kush e kupton në vend që vetëm ta shtyjë tutje, negocion më mirë: pas dëshirës së prindërve qëndron pothuajse gjithmonë dashuria, e përzier me frikën se diçka e çmuar mund të humbasë. Kush do të dashurojë shqip, bën një zgjedhje legjitime. Kush dashuron ndryshe, nuk thyen asnjë rregull, veç hap një bisedë familjare që shumica dërrmuese e familjeve, në fund, dinë ta bëjnë.

embla është aplikacioni i takimeve për shqiptarët anembanë botës, në diasporë dhe në trojet shqiptare. Kush kërkon një partner me të njëjtat rrënjë, e gjen aty vetë dhe pa e kaluar rrugën nëpër kushërinj. Aplikacioni nis së shpejti, lista e pritjes është e hapur.