Pse shqiptarët martohen me shqiptarë: arsyeja e vërtetë

Pyet dhjetë shqiptarë të diasporës nëse do të donin një partner me të njëjtat rrënjë, dhe shumica do të thonë po. Pyet pse, dhe fjala prejardhje thuajse nuk del kurrë. Del një tjetër: të jesh i kuptuar. Pikërisht për këtë flet ky shkrim. Jo për një rregull që të thotë kë të duash, por për një dëshirë që e ndajnë shumë veta dhe që rrallë ua shpjegon dikush si duhet.

Rrallë bëhet fjalë për prejardhjen, thuajse gjithmonë për të qenit i kuptuar

Kush u rrit në Gjermani, Zvicër apo Austri me prindër shqiptarë, e njeh lëkundjen e vazhdueshme mes dy botëve. Një jetë në shkollë, një tjetër në shtëpi. Përkthen pareshtur, jo vetëm fjalë, por kontekste të tëra. Pse ndenjkan njëzet veta në banesë të dielën. Pse një telefonatë e gjyshes ka përparësi. Pse shkon në një dasmë kur mezi e njeh nusen.

Një partner nga e njëjta prapavijë nuk ka nevojë t'i mësojë këto. Ai e di se një jo ndaj një takimi familjar thjesht nuk bëhet, pa kërkuar arsye. Ajo e kupton pse një vështrim i caktuar i nënës thotë gjithçka. Ky mos-detyrim për t'u shpjeguar është thelbi. Shumë e përshkruajnë si ndjesinë e të qenit më në fund plotësisht i menduar, në vend që të jesh një shënim në fund të faqes në jetën tënde që gjithnjë kërkon një sqarim.

Gjuha mbart më shumë se fjalë

Gjuha është faktori më i dukshëm dhe njëkohësisht më i nënvlerësuari. Nuk bëhet fjalë nëse e flet shqipen përsosur. Shumë veta të brezit të tretë nuk e flasin më. Bëhet fjalë për nuancat. Një fjalë përkëdhelie si zemër tingëllon ndryshe në gjuhën tënde amtare sesa në çdo përkthim. Një shaka që rron nga një çast i përbashkët televiziv i viteve nëntëdhjetë. Fjala e urtë e gjyshes që nuk e kalon dot në gjermanisht pa u dukur qesharake.

Me një partner që e ndan këtë shtresë, i kursen shënimet shpjeguese. Mund ta ndërrosh gjuhën në mes të fjalisë, sepse ajo fjalë shqip thjesht rri më saktë. Kush e ka jetuar këtë, me ngurrim heq dorë prej saj.

Shtohet edhe toni që përdor me prindërit e tu. Si tregon respekt, si shpreh përkëdhelinë, si grindesh pa lënduar, e gjithë kjo është formësuar ndryshe në gjuhën amtare sesa në gjermanisht. Një partner që e njeh këtë ton, i kupton edhe çastet kur dikush papritur kalon në shqip, sepse ndjenja bëhet shumë e madhe për gjuhën e dytë. Këto kalime rrallë janë rastësi. Ato tregojnë ku e ka vërtet shtëpinë zemra.

Familja nuk është shtojcë, është pjesë e lidhjes

Në kulturën shqiptare nuk martohesh vetëm me një njeri, hyn në një rrjet. Prindër, vëllezër e motra, xhaxhallarë, hallat, kushërinj deri në shkallë të tretë, të gjithë i përkasin. Kjo mund të jetë e ngrohtë dhe përkrahëse, e ndonjëherë edhe e lodhshme. Për shumë veta pikërisht kjo afërsi është një vlerë që duan ta çojnë më tej, jo diçka që shpresojnë ta heqin qafe.

Një partner që vjen nga një strukturë e ngjashme familjare nuk i sheh detyrimet e shumta si barrë, por si diçka të natyrshme. Fundjava shpesh i takon familjes. Kur dikush sëmuret, të gjithë mblidhen bashkë. Respekti ndaj të moshuarve nuk është çështje negocimi. Këto rregulla të pashkruara nuk ke pse t'ia mësosh dikujt që u rrit brenda tyre. Se si zhvillohet ky çast i parë i madh i njohjes, e trajtojmë me hollësi te shkrimi për njohjen me familjen shqiptare.

Vlera që nuk do t'i rinegociosh çdo mbrëmje

Ka një varg pyetjesh që dalin herët a vonë në çdo lidhje. Sa e rëndësishme është familja në përditshmëri. Si i feston festat. Si do t'i rritësh një ditë fëmijët, çfarë gjuhe flasin, çfarë traditash trashëgojnë. Te dy njerëz me të njëjtën prapavijë, shumë prej këtyre përgjigjeve janë tashmë të parenditura. Jo të njëjta, por brenda së njëjtës kornizë.

Kjo pakëson fërkimet e përditshme. Ndoshta grindesh për zbatimin konkret, por rrallë për gjërat themelore. Për njerëzit që si fëmijë ekuilibruan pritshmëritë e prindërve me mjedisin gjerman, kjo është një dëshirë e prekshme: t'ua kursesh fëmijëve të tyre atë përkthim të pandërprerë. T'u japësh një shtëpi ku të dy prindërit flasin të njëjtën gjuhë, në kuptimin e drejtpërdrejtë dhe në atë të figurshëm.

Po feja?

Një keqkuptim i shpeshtë është se këtu bëhet fjalë për fenë. Zakonisht jo. Shqiptarët janë të përzier fetarisht, myslimanë, katolikë, ortodoksë, dhe shumë veta e jetojnë besimin më tepër si kulturë sesa me rreptësi. Një thënie e cituar shpesh nga shekulli i nëntëmbëdhjetë thotë se feja e shqiptarëve është shqiptaria. Është një thjeshtësim, por prek një ndjesi të vërtetë jete te shumë familje.

Në praktikë, gjuha dhe prejardhja e përbashkët shpesh peshojnë më shumë në zgjedhjen e partnerit sesa besimi konkret. Ka familje për të cilat feja luan vërtet një rol, dhe ndershmëria kërkon ta thuash këtë. Por supozimi i përgjithshëm se pas dëshirës për një partner shqiptar qëndron gjithmonë një motiv fetar, e humbet realitetin e shumicës së çifteve të diasporës.

Një mbrëmje tregon se çfarë nënkuptohet

Një shembull, qëllimisht i përgjithshëm. Dikush që u rrit në Gjermani dhe sjell në shtëpi një partner pa prapavijë shqiptare, shpesh e përjeton të njëjtën skenë. Nëna gatuan për një ushtri edhe pse në tryezë rrinë vetëm katër veta. Në takimin e parë babai pyet për punën, familjen dhe planet, dhe ajo që thuhet me dashamirësi i tingëllon mysafirit si marrje në pyetje. Në fund të mbrëmjes dikush i fut para në xhep atij që po ikën ose i mbush ushqim për të marrë me vete. Për njërin partner kjo është prekëse dhe e natyrshme, për tjetrin një enigmë që duhet shpjeguar.

Asgjë prej tyre nuk është e gabuar apo e keqe. Por tregon se për çfarë bëhet fjalë shpesh te dëshira për një partner shqiptar. Jo se tjetri nuk lejohet të përkasë, por sa shumë të duhet të përkthesh në një mbrëmje të vetme. Kush i ndan kodet, rri më i qetë në tryezë. Kush nuk i ndan, mund të mësojë t'i dojë, por duhet durim nga të dyja anët. Pikërisht këtë llogari të heshtur bëjnë shumë veta kur thonë se do të donin një partner me të njëjtat rrënjë.

Kundërshtimi i drejtë: rrënjët nuk janë garanci

Sado e kuptueshme të jetë dëshira, ajo meriton edhe kundërshtim, dhe ky shkrim nuk do ta fshehë. Prejardhja e përbashkët nuk është garanci për një lidhje të mirë. Dy veta mund të jenë të dy shqiptarë e prapëseprapë të jenë larg njëri-tjetrit në vlera, synime dhe temperament. Prejardhja nuk e zgjidh çështjen e karakterit.

Ka edhe një anë të errët reale. Kur dëshira kthehet në presion, kur prindërit refuzojnë një dashuri për një njeri jo-shqiptar, përkatësia bëhet gardh. Këto histori ekzistojnë dhe dhembin. Dallimi ka rëndësi: dëshira për të qenë i kuptuar nuk është e njëjtë me urdhrin se kë duhet të duash. Njëra është nevojë, tjetra mund të jetë kontroll.

E pastaj janë çiftet e shumta të lumtura binacionale që dëshmojnë se dashuria funksionon bukur përtej prejardhjeve. Një partner gjerman që mëson shqip për të përshëndetur vjehrrit mund të krijojë më shumë përkatësi sesa dikush që e flet gjuhën që nga lindja, por nuk dëgjon kurrë vërtet. Se si duket një lidhje e tillë, e tregojmë te shkrimi për lidhjen shqiptaro-gjermane. Prejardhja është një shkurtore drejt të kuptuarit, jo zëvendësim i punës që kërkon një lidhje.

Pse njohja sot është më e vështirë

Nëse dëshira është kaq e përhapur, pse është kaq e vështirë të përmbushet? Rrugët klasike po ngushtohen. Dikur njohja kalonte përmes familjes, përmes dasmave, përmes verës në vendlindje, kur gjysma e diasporës kthehet njëherësh. Këto rrugë ekzistojnë ende, por nuk mjaftojnë më.

Kush jeton në një qytezë të vogël gjermane, në përditshmëri mund të mos takojë thuajse asnjë shqiptar tjetër të moshës së vet. Njerëzit e përshtatshëm në rrethin e vet shpesh janë ose të zënë ose të afërm. Dhe të të gjejnë çift përmes familjes tingëllon e vjetruar për një brez që do të dojë me kushtet e veta.

Shtohet edhe një model që shumëkush e njeh: nuk do që gjysma e të afërmve ta marrin vesh një kafe të parë para se ajo të ndodhë. Në një komunitet ku secili e njeh secilin përmes dy hapave, diskrecioni është i rrallë. Një takim pa peshë vështirë të organizohet pa u përhapur fjala. Pikërisht në këtë boshllëk të dyfishtë, pak njerëz të përshtatshëm dhe pak privatësi, ka hyrë njohja dixhitale. Se si takohet diaspora sot dhe ku po zhvendosen këto rrugë, e trajtojmë gjerësisht te vështrimi mbi njohjet në diasporën shqiptare.

Përkatësia si dëshirë, jo si detyrim

Në fund gjithë pyetja përmblidhet në diçka të thjeshtë. Shumica e atyre që duan një partner shqiptar nuk kërkojnë një pasaportë a një çertifikatë prejardhjeje. Kërkojnë dikë të cilit nuk i duhet t'i shpjegojnë asgjë. Një njeri që i njeh të njëjtat këngë, feston të njëjtat festa, lexon të njëjtat kode të heshtura.

Kjo është një dëshirë për përkatësi, dhe ajo është e ligjshme. Po aq e ligjshme është rruga e atyre që e kërkojnë dashurinë përtej çdo kufiri. Mes këtyre dy qëndrimeve nuk ka kundërshti, vetëm e vërteta e vjetër se secili vendos vetë ku do të jetë në shtëpi. Se si një brez i tërë i bashkon traditën dhe jetën e vet, pa e vënë njërën kundër tjetrës, e thellojmë te eseja për traditën dhe modernitetin në lidhjet shqiptare.

embla është aplikacioni i njohjeve për shqiptarët në mbarë botën, si në diasporë ashtu edhe në vendlindje. Ai e lehtëson pikërisht atë për të cilën u fol këtu: të gjesh dikë me të cilin nuk ke pse të fillosh nga zeroja. Aplikacioni nis së shpejti dhe lista e pritjes është e hapur.