Dashuria shqiptare sot: tradita dhe jeta jote

Lidhjet shqiptare sot duken ndryshe nga sa dukeshin një brez më parë, sidomos në diasporë. Kush është rritur në Gjermani, Zvicër ose Austri mbart dy botë: pritjet e familjes dhe jetën e përditshme mes universitetit, punës dhe shoqërisë. Rezultati nuk është as shkëputje nga tradita, as kopjim i thjeshtë i saj, por një ekuilibër i vazhdueshëm. Ky shkrim vështron se si ky brez e rirendit zgjedhjen e partnerit, bashkëjetesën, rolin e familjes dhe fenë, pa e ngritur një mënyrë jetese mbi tjetrën.

Dy botë në një jetë

Shumë njerëz nga diaspora e njohin ndjesinë: në shtëpi shqiptar, jashtë gjerman. Kjo nuk përshkruan një ndarje të dhimbshme, por një aftësi. Kalon mes gjuhësh, kodesh dhe pritjesh, shpesh disa herë në ditë. Në lidhje ky kalim bëhet veçanërisht i dukshëm. Kafja e së dielës me gjyshërit ndjek rregulla të tjera nga një gotë pas pune me kolegët, dhe të dyja i përkasin të njëjtit njeri.

Kjo rrënjosje e dyfishtë e formëson mënyrën si mendohet dashuria. Brezi i prindërve shpesh është martuar brenda një kornize më të ngushtë, ndonjëherë përmes shkuesisë së familjeve, shpeshherë i ri. Fëmijët e tyre rriten me më shumë mundësi dhe më shumë hapje, me aplikacione, banesa të përbashkëta, semestra jashtë vendit dhe me bindjen se do ta planifikojnë vetë jetën. Fërkimi është i pashmangshëm. Interesante është se sa me shpikje e trajtojnë shumica.

Mund ta përfytyrosh me një pamje të përditshme. Dikush që ka studiuar në Frankfurt dhe punon aty, e sjell të dashurën për drekë të dielën te prindërit. Në tryezë flitet shqip, nëna pyet për familjen e vajzës, babai tregon nga vera e kaluar në vendlindje. Dy orë më vonë i njëjti çift është në një bar me shokë gjermanë, duke folur për qira, plane udhëtimi dhe provimin e ardhshëm. Asnjë çast nuk ndihet i rremë. Pikërisht këtu qëndron arritja e këtij brezi: jo të zgjedhësh mes botëve, por t'i banosh të dyja njëherësh.

Zgjedhja e partnerit: më shumë liri, e njëjta dëshirë

Ndryshimi më i madh është ndoshta te zgjedhja e partnerit. Sot pothuajse askush nuk martohet me shkuesi. Njerëzit njihen në universitet, përmes shoqërisë, në dasma, verës në vendlindje ose online. Kush të përshtatet, e vendos vetë. E megjithatë te shumëkush mbetet një dëshirë që nuk duhet lexuar si hap prapa: që partneri ta kuptojë prejardhjen tënde pa qenë nevoja ta shpjegosh.

Kjo dëshirë rrallë ka të bëjë me përjashtim; është më tepër mall për t'u kuptuar. Kush e njeh të njëjtin humor, të njëjtat festa, të njëjtat rregulla familjeje, të kursen një mijë përkthime të vogla. Pse kjo ka peshë për një pjesë të madhe të diasporës, pa i zhvlerësuar rrugët e tjera, është përshkruar më gjerë te shkrimi pse shumë shqiptarë martohen me shqiptarë. Njëkohësisht ka shumë çifte të lumtura binacionale për të cilët prejardhja nuk ka fare rëndësi. Të dyja bashkëjetojnë, dhe asnjëra nuk është përgjigjja më e drejtë.

Bashkëjetesa para martesës: një marrëveshje e heshtur

Pak tema e tregojnë ndryshimin aq qartë sa pyetja për bashkëjetesën. Për prindërit radha ishte shpesh e qartë: fillimisht fejesa, fejesa, pastaj dasma, pastaj shtëpia e përbashkët. Sot çiftet në diasporë shpesh jetojnë bashkë para se të martohen, disa krejt haptas, të tjerë në një zonë gri që familja e di në heshtje por nuk e thotë me zë.

Si e zgjidh një çift këtë varet nga familja, nga sa fetarë janë, nga vendi ku jetojnë. Disa rrugë tipike që shihen në komunitet:

• Çifti bashkëjeton dhe e thotë haptas; familja e pranon, edhe pse do të kishte dashur ndryshe.
• Praktikisht jetojnë bashkë, por mbajnë formalisht adresa të ndara për të mos lënduar askënd.
• Presin me vetëdije deri pas fejesës ose dasmës, sepse kjo ka rëndësi për bindjen e tyre ose për familjen.
• Fejohen më herët sesa e kishin planifikuar, që bashkëjetesa të vijë me bekimin e familjes.

Asnjëra prej këtyre rrugëve nuk është ajo modernja dhe asnjëra ajo e prapambetura. Janë përgjigje ndaj së njëjtës pyetje: sa ritëm i yti pajtohet me respektin ndaj njerëzve që do?

Roli i familjes: afër, por jo urdhërues

Një klishe thotë se në lidhjet shqiptare familja fut hundët kudo. Realiteti është më i hollë. Familja është afër, shpesh më afër se në shumë familje gjermane, por roli i saj ka kaluar nga vendosja te shoqërimi. Prindërit duan që fëmija të gjejë një njeri të mirë, dhe duan të pyeten. Kjo është diçka tjetër nga kontrolli.

Momenti kur partneri i prezantohet familjes për herë të parë prandaj mban peshë edhe sot. Është shenjë se puna është serioze. Shumë çifte të reja e planifikojnë këtë hap me vetëdije dhe me pak nervozizëm, sepse miratimi i prindërve, ndonëse jo kusht, është vlerë e vërtetë. Nuk do të duash kundër familjes, por bashkë me të. Ky qëndrim, afërsi pa urdhërim nga jashtë, është ndoshta ndryshimi më i qartë nga pamja që kanë shpesh të huajt.

Njëkohësisht çiftet e reja vendosin kufij më të qartë se dikur. Vendosin vetë për vendin, kohën dhe formën e jetesës, dhe e ftojnë familjen brenda në vend që të thirren prej saj. Zanati qëndron në vendosjen e kufijve pa e lënduar lidhjen, dhe shumica e mësojnë me vitet.

Pyetja për kohën

Kush është në një lidhje të qëndrueshme brenda një familjeje shqiptare e njeh një pyetje të caktuar. Bie gjatë kafesë, në dasma, në telefon me hallën nga Kosova: e pra, kur do të bëhet puna te ju? Nënkuptohet fejesa, dasma, ndonjëherë edhe fëmija i parë. Pyetja rrallë thuhet me keq, është shprehje përkujdesjeje. Por krijon presion, sidomos te vajzat e reja, të cilave dikur u caktohej një dritare e ngushtë kohe.

Brezi i lindur në Evropë e trajton më qetë sesa prindërit, pa e hedhur krejt planin kohor. Shumë martohen më vonë, sepse fillimisht duan të vijnë shkollimi, studimet dhe një punë e sigurt. Të tjerë e ndiejnë pritjen aq fort sa ta marrin seriozisht, edhe pse nuk e ndajnë. Ajo që është zhvendosur më së shumti është e drejta për ta caktuar kuptimin: nuk është më familja që vendos se kur ka ardhur koha, por çifti. Megjithatë pyetja mbetet në ajër, dhe një përballje e qetë me të sot është bërë thuajse pjesë e vetë lidhjes.

Disa çifte ia kthejnë dhe përgjigjen hapur, me humor ose me një kur të jemi gati të qartë. Të tjerë i mbajnë planet për vete derisa të bëhen të prera. Të dyja e mbrojnë kohën e vet pa e këputur lidhjen me familjen. Pikërisht ky është modeli që përshkon thuajse çdo temë: rinegocio, mos këput.

Feja: e përzier, e jetuar, rrallë me zë

Feja në lidhjet shqiptare është temë për të cilën tregohen shumë gjëra të pasakta. Shqiptarët janë të përzier konfesionalisht, myslimanë, katolikë, ortodoksë, dhe një thënie e njohur thotë, pak a shumë, se feja e shqiptarëve është shqiptaria. Do të thotë se përkatësia shpesh qëndron mbi praktikën e rreptë. Për shumë familje feja është më tepër atdhe kulturor sesa rregullore e përditshme.

Kjo nuk do të thotë se feja s'ka rëndësi. Për disa çifte konfesioni i përbashkët ka peshë, sidomos kur familjet janë më tradicionale. Për të tjerë është mezi temë bisede, dhe çiftet e përziera brenda shqiptarisë prej kohësh s'janë më tabu. Si e trajton këtë një çift është marrëveshje private, jo rregull i ngurtë. Ajo që ka rëndësi është respekti ndaj historisë së secilës familje, edhe nëse ti vetë jeton më pak fetarisht.

Çfarë mbetet, çfarë ndryshon

Kur i mbledh fijet, del një pamje e qartë. Disa gjëra kanë mbetur të qëndrueshme, të tjera janë zhvendosur dukshëm.

Mbetet	Zhvendoset
Familja është afër dhe përfshihet	Nga vendosja te shoqërimi
Dëshira që lidhja të bëhet zyrtare	Koha dhe radha bëhen më të lira
Pesha e fejesës dhe e dasmës	Bashkëjetesa para martesës shtohet
Prejardhja si vend ku kuptohesh	Nuk përjashton më rrugët e tjera
Feja si përkatësi	Praktika e rreptë bëhet më individuale

Ajo që bie në sy: thelbi nuk zhduket. Ai rinegociohet. Brezi i lindur në Evropë nuk e hedh traditën; e mbart ndryshe. Vendos më shumë vetë dhe prapë e mban familjen brenda. Jeton më modern dhe kapet pas asaj që i jep mbështetje.

Dashuria mes dy kohërave

Ndoshta ky është përshkrimi më i ndershëm i lidhjeve shqiptare sot: jetojnë mes dy kohërave dhe bëjnë prej saj diçka të tyren. Kush takon shqiptar rrallë kërkon njërën ose tjetrën, por dikë që flet të dyja gjuhët e prejardhjes, atë të zhurmshmen të festave dhe atë të heshturën të përditshmërisë. Kjo kërkesë është njëkohësisht shumë e vjetër dhe shumë e re.

Pikërisht këtu hyn embla. Dy njerëz që ndajnë të njëjtat rrënjë shpesh kuptohen më shpejt, sepse kaq shumë gjëra s'kanë nevojë të shpjegohen, humori, familja, festat, ndjesia e të jetuarit mes dy botëve. embla është aplikacioni i takimeve për shqiptarët në mbarë botën, i ndërtuar për këdo që kërkon një partner me të njëjtën histori dhe njëkohësisht do të jetojë jetën e vet. Një pëlqim këtu quhet shkëndijë dhe mban gjithmonë një koment, që një bisedë të mos nisë me një klikim të heshtur, por me diçka që vërtet ke për të thënë. Aplikacioni nis së shpejti, lista e pritjes është e hapur.