Fejesa shqiptare: si zhvillohet sot

Fejesa është premtimi zyrtar i dy personave për t'u martuar, i vërtetuar përpara të dyja familjeve. Djali dhe vajza shkëmbejnë unazat, familjet njihen me njëra-tjetrën dhe nga një lidhje mes dy personash lind një bashkim mes dy shtëpive. Ajo është më shumë se një „po“. Është çasti kur një lidhje bëhet publike dhe e detyrueshme. Sa e madhe do të jetë festa dhe sa vend do të zërë tradita, sot e vendos vetë çdo çift.

Çfarë do të thotë vërtet fejesa

Fjala „fejesë“ vjen nga folja fejohem. Ajo nuk i referohet vetëm ngjarjes, por edhe gjendjes që vjen më pas: je i fejuar ose e fejuar, dhe te shqiptarët kjo tradicionalisht ka më shumë peshë se në shumë familje perëndimore. Fejesa është konsideruar gjatë thuajse aq e detyrueshme sa vetë martesa. Prishja e saj ishte një hap serioz që prekte të dyja familjet, jo vetëm dy personat.

Pas kësaj qëndron një ide që jehon edhe sot: një martesë shqiptare nuk bashkon dy individë, por dy familje. Prindërit, vëllezërit e motrat, shpesh xhaxhallarët e hallat janë pjesë e ngjarjes. Për disa që janë rritur në diasporë, kjo në fillim mund të duket shumë. Për të tjerë, pikërisht këtu qëndron ngrohtësia: nuk martohesh vetëm, por të presin brenda një rrethi.

Sot fejesa është bërë më e lirë. Mbetet e menduar si e detyrueshme, por vendimi i takon çiftit. Unaza është një premtim, jo një marrëveshje mes baballarëve. Megjithatë çasti e ruan peshën e vet, dhe pikërisht kjo e bën të bukur.

Shkuesia: si rregulloheshin dikur martesat

Për të kuptuar fejesën, ndihmon të hedhim një sy te shkuesia, ndërmjetësimi tradicional. Një shkues, shpesh një i afërm ose i njohur i respektuar i të dyja palëve, bashkonte dy familjet. Ai lëvdonte njërën familje te tjetra, shihte nëse përshtateshin dhe hapte rrugën për fejesën. Vetë çifti dikur kishte pak fjalë, dhe ndonjëherë të dy shiheshin vetëm vonë gjatë procesit.

Nuk duhet ta gjykojmë këtë me syrin e sotëm. Në fshatra me pak lëvizshmëri, shkuesia ishte një mjet shoqëror që u jepte familjeve siguri dhe bashkonte njerëz krejt të panjohur. Emri i mirë i një familjeje, nderi dhe qëndrueshmëria e saj peshonin shumë.

Sot shkuesia thuajse është zhdukur, të paktën në formën e vjetër. Shumica e çifteve njihen vetë: në universitet, përmes miqve, në punë, në një dasmë vere, gjithnjë e më shumë edhe në internet. Megjithatë gjurmë të idesë vazhdojnë të jetojnë. Kur një hallë thotë „njoh një familje të mirë“, kjo është një shkuesi moderne dhe e butë. Ndryshimi është se kjo është një propozim, jo një marrëveshje. Nëse përshtatet apo jo, e vendosin të dy.

Si zhvillohet një fejesë shqiptare sot

Nuk ka vetëm një fejesë. Kosova, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut kanë nuancat e tyre, qyteti dhe fshati festojnë ndryshe, dhe çdo familje ka zakonet e veta. Megjithatë, shumçka ndjek një fill të njohur.

Zakonisht familja e djalit viziton familjen e vajzës. Nuk shkohet duarbosh: lule, ëmbëlsira, shpesh një dhuratë. Shërbehet kafeja, bisedohet, njihet terreni, qeshet. Pastaj vjen thelbi: unazat. Djali ia vë unazën vajzës, dhe shpesh edhe ajo ia vë atij. Në shumë familje ari është pjesë e ngjarjes, i dhuruar nuses nga familja e dhëndrit, një shenjë e dukshme vlerësimi dhe serioziteti.

Më pas hahet. Dhe sipas familjes, festa nis pikërisht këtu: muzika, vallja, të afërmit që kërcejnë derisa u lodhen këmbët. Një fejesë mund të jetë një pasdite e qetë me njëzet vetë në dhomën e pritjes. Një tjetër mund të jetë një dasmë e vogël me sallë, orkestër të gjallë dhe dyqind mysafirë. Të dyja janë të drejta.

Rreth i ngushtë apo festë e madhe

Ndoshta zgjedhja më e rëndësishme sot është madhësia. Në vija të trasha, mund të përshkruhen dy rrugë:

	Rreth i ngushtë	Festë e madhe
Vendi	Në shtëpi, dhoma e pritjes	Sallë ose restorant me qira
Mysafirët	15 deri 40, familja më e ngushtë	100 deri 300, rrethi i gjerë
Rrjedha	Kafe, unaza, ushqim, muzikë	Skenë, orkestër, menu, valle deri vonë
Kohëzgjatja	Një pasdite ose mbrëmje	Gjithë mbrëmja, shpesh deri natën
Kostoja	E përballueshme	Afër një dasme të vogël

Shumë çifte e mbajnë fejesën qëllimisht të vogël dhe e ruajnë festën e madhe për dasmën. Të tjerë e festojnë fejesën me bujë, sepse në verë gjysma e diasporës vjen sido që të jetë dhe shfrytëzojnë rastin. Kush do të kuptojë gjithë rrjedhën e një dasme shqiptare, e gjen pasqyrën e plotë te shkrimi për dasmën shqiptare.

Roli i familjeve

Fejesa është çasti kur familjet takohen zyrtarisht. Ndoshta janë parë shkurt më parë, por këtu bëhet formale. Të dyja palët duan të lënë përshtypje të mirë, dhe të dyja vëzhgojnë: si flasin me njëra-tjetrën, si sillen me prindërit, a ka respekt?

Për partnerin ose partneren që merr pjesë për herë të parë, kjo mund të jetë emocionuese. Kush nuk është rritur në kulturë shqiptare, i ndien këtu veçanërisht qartë kodet: të ngrihesh kur hyjnë të moshuarit, t'u japësh dorën prindërve të parët, të mos i drejtosh këmbët nga dikush, ta lëvdosh ushqimin. Asnjë prej tyre nuk është një provim me përqindje ngeljeje, por vëmendja vihet re dhe çmohet. Si të kalojë mirë ky takim i parë me prindërit, shpjegohet me hollësi te shkrimi për njohjen me familjen shqiptare.

Po aq e rëndësishme është të thuhet çfarë nuk është më fejesa: një gjë që vendoset mbi kokën e çiftit. Prindërit japin bekimin; ata nuk urdhërojnë. Toni mes brezave ka ndryshuar, dhe shumica e familjeve e dinë këtë.

Fejesa në diasporë

Për familjet shqiptare në Gjermani, Zvicër apo Austri, fejesa ka logjikën e vet, dhe shumçka sillet rreth verës. Mes fundit të qershorit dhe gushtit diaspora kthehet në atdhe, dhe pikërisht atëherë ndodhin shumë fejesa e dasma, sepse atëherë janë të gjithë aty: gjyshërit në Prishtinë, kushërinjtë në Cyrih, xhaxhallarët në Shtutgart, të gjithë në të njëjtin vend për disa javë.

Kjo ngre pyetje praktike. A bëhet fejesa në atdhe, ku jetojnë të afërmit e moshuar, apo në Gjermani, ku jeton çifti? Disa i bëjnë të dyja: një tubim i vogël këtu, festa më e madhe atje. Nëse njëri partner nuk është shqiptar, i shtohet udhëtimi, njohja për herë të parë me familjen e gjerë, gjuha, fshati. Kjo është shumë përnjëherë, por është edhe çasti kur nga „i dashuri im“ lind dikush që familja e njeh.

Diaspora prodhon edhe format e veta të përziera. Një çift i rritur në Gjermani mund të dojë unazat dhe bekimin e prindërve, por pa ceremoninë e plotë të dikurshme. Një tjetër mban fort çdo detaj, pikërisht sepse jeton larg atdheut. Të dyja janë traditë e jetuar, thjesht në doza të ndryshme. Si e bashkon ky brez traditën me jetën e vet, e thellon shkrimi për traditën dhe modernitetin në lidhjet shqiptare.

Nga fejesa te dasma

Pas fejesës je i fejuar ose e fejuar. Sa gjatë, mbetet e hapur. Disa çifte martohen pas pak muajsh, të tjerë qëndrojnë të fejuar një deri dy vjet. Në diasporë koha shpesh zgjatet, sepse duhen përputhur datat e verës, ditët e pushimit, rezervimet e sallës dhe ndonjëherë dokumentet për një martesë jashtë shtetit.

Periudha e fejesës nuk është një dhomë pritjeje. Është faza në të cilën dy familjet afrohen më shumë, në të cilën merr formë planifikimi, në të cilën çifti gjen vendin e vet brenda rrethit të ri e më të gjerë. Shumë e përshkruajnë më vonë si një nga kohët më të bukura: përkatësia tashmë është aty, stresi i dasmës ende jo.

Me pak fjalë

• Fejesa është premtimi shqiptar për martesë, i menduar si i detyrueshëm, por sot i zgjedhur lirisht.
• Shkuesia ishte ndërmjetësimi tradicional përmes një shkuesi; ajo thuajse është zhdukur, ndërsa një gjurmë e butë jeton te propozimet me qëllim të mirë të familjeve.
• Rrjedha sot: vizita e familjes, kafe, unaza, shpesh ar, ushqim, muzikë.
• Madhësia zgjidhet lirisht: një pasdite e qetë ose një festë me sallë e orkestër.
• Në diasporë, shumçka varet nga vera dhe nga dy vende.

Në fillim të çdo fejese nuk ka as unazë e as familje, por dy njerëz që e gjetën njëri-tjetrin. Pikërisht atje nis sot gjithçka: te njohja. embla është aplikacioni i takimeve për shqiptarët në mbarë botën, në diasporë dhe në atdhe, për të gjithë ata që kërkojnë dikë me të njëjtat rrënjë dhe të njëjtin mirëkuptim. Aplikacioni nis së shpejti, lista e pritjes është e hapur.