Gratë shqiptare: klishetë përballë realitetit

Kush kërkon në Google „gratë shqiptare“, gjen kryesisht pohime: për pamjen, për karakterin, për rregulla të supozuara sipas të cilave ato jetojnë. Pjesa më e madhe e këtyre thotë më shumë për personin që i shkruan sesa për miliona gratë që synohen. Ky tekst pastron klishetë më të përhapura dhe shpjegon si të njohësh dikë me rrënjë shqiptare pa nisur nga një paragjykim.

Përse „gruaja shqiptare“ nuk ekziston

Le të nisim nga problemi themelor. Çdo fjali që fillon me „gratë shqiptare janë ...“ është e gabuar para se të mbarojë. Po flasim për miliona njerëz, të shpërndarë nëpër Kosovë, Shqipëri, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi dhe një diasporë të madhe në Gjermani, Zvicër, Austri, Itali, Suedi dhe SHBA. Një studente në Tiranë që punon si kamariere për të paguar studimet e dizajnit ka pak të përbashkët me një këshilltare tatimore në Shtutgart përveç gjuhës. Dhe edhe atë e flasin ndryshe.

Klishetë funksionojnë sepse janë të rehatshme. Të kursejnë mundimin e njohjes. Në vend që të pyesësh kush është dikush, kap një kallëp të gatshëm. Problemi është se kështu nuk e njeh kurrë personin. E ngatërron atë me një ide në kokën tënde, dhe ajo ide zhgënjen herët a vonë, sepse njerëzit e vërtetë nuk i binden asaj.

Ka edhe një gjë tjetër: shumica e këtyre pamjeve nuk vijnë fare nga përvoja. Kalojnë dorë më dorë, nga serialet, nga reels, nga historia e një shoku të një shoku. Një klishe nuk ka nevojë për bazë që të mbijetojë. I mjafton të përsëritet mjaftueshëm shpesh. Pikërisht prandaj ia vlen t'i nxjerrësh një nga një dhe t'ua thuash emrin.

Klishetë më të zakonshme dhe çfarë fshihet vërtet pas tyre

Ia vlen t'i shohësh hapur idetë më të përhapura, në vend që t'i mbash pas shpine pa i thënë.

„Janë të nënshtruara dhe të bindura“

Kjo është ndoshta klisheja më kokëfortë dhe njëkohësisht më e rreme. Gratë nga familje shqiptare janë ndër forcat lëvizëse në arsim dhe në jetën e punës në Kosovë e Shqipëri. Në universitetet e Prishtinës dhe Tiranës, gratë përbëjnë një pjesë të madhe të studentëve, në disa degë shumicën. Ka gjyqtare, mjeke, gazetare, sipërmarrëse. Presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, është juriste dhe profesoreshë. Kush i imagjinon gratë të heshtura dhe lehtësisht të drejtueshme, thjesht e shpërfill realitetin.

E vërteta është se familja ka peshë të madhe në shumë shtëpi shqiptare dhe vendimet shpesh merren bashkë. Por kjo nuk është nënshtrim. Është një baraspeshë tjetër mes individit dhe bashkësisë, dhe edhe ajo zhvendoset nga një brez te tjetri dhe nga një familje te tjetra.

„Duan vetëm të martohen herët e të bëjnë fëmijë“

Disa e duan, të tjera aspak, dhe shumica diçka në mes dhe në kohën e tyre. Mosha e martesës po rritet prej vitesh në Shqipëri e Kosovë, ashtu si kudo në Evropë. Vajzat e reja studiojnë më gjatë, punojnë, shkojnë jashtë, kthehen. Nëse dikush do fëmijë është çështje personale, jo tipar etnik.

Ajo që qëndron: në shumë familje martesa është një temë e rëndësishme e jetës, dhe dëshira për të krijuar një ditë familjen e vet është e pranishme te shumëkush. Këtë e ndajnë me njerëz nga panumër kultura të tjera. Ta kthesh në një automatizëm nuk i bën nder gruas si individ.

„Janë xheloze dhe temperamentore“

Temperamenti nuk është shenjë kombësie. Kjo etiketë tregon para së gjithash se dikush kërkon një pamje ekzotike, shpesh të huazuar nga filmat ose nga dora e dytë. Ka njerëz të qetë dhe të gjallë në çdo grup. Ta romantizosh një grua si „e zjarrtë“ është po aq reduktim sa ta quash „të nënshtruar“, vetëm me shenjën e kundërt. Në të dyja rastet flet për një fantazi, jo për një njeri. E rrezikshme te klishetë gjoja pozitive është se ndihen si kompliment dhe prapë të mbyllin brenda një kutie. Edhe „pasionante“ është kafaz, nëse është e vetmja gjë që sheh te dikush.

„Duhet të bindësh familjen, jo atë“

Këtu një kokërr kulture qëndron brenda një kornize të rreme. Po, familja shpesh luan rol në njohje, dhe në një moment vjen njohja me familjen. Por kjo nuk do të thotë se gruaja nuk merr vendimin e vet. Përkundrazi: mendimi i saj është ai që ka rëndësi. Pamja e një marrëveshjeje mbi kokën e gruas me babanë e saj i përket një kohe tjetër, dhe edhe atëherë s'ka qenë kurrë e gjithë e vërteta.

Çfarë do të thotë vërtet diversiteti

Diversiteti është fjalë abstrakte. Konkretisht duket kështu:

• Një inxhiniere softueri në Mynih, e lindur në Kosovë, që i kalon verat atje dhe ndihet si në shtëpi në të dy botët.
• Një vajzë e re nga Tetova, e para në familje që ndjek universitetin, që i bën prindërit krenarë dhe të shqetësuar njëkohësisht.
• Një bijë prindërish shqiptarë e rritur në Cyrih që mezi flet më shqip dhe tani po e rifiton me mund.
• Një mjeke në Tiranë që zgjedh të jetojë vetëm dhe e mbron pavarësinë e saj kundër çdo pyetjeje ngulmuese.
• Një myslimane besimtare dhe një ateiste e bindur, të dyja shqiptare, të dyja natyrshëm pjesë e së njëjtës shoqëri.

Çështja nuk është se këto gra janë të ndryshme „pavarësisht“ origjinës. Ato janë të ndryshme, pikë. Origjina është një përbërës mes shumë të tjerëve, jo receta. Kush njeh njërën prej tyre e pret që të përfaqësojë të gjitha të tjerat, nuk do ta shohë kurrë vërtet. Dhe shumica e vënë re. Asgjë nuk e ftoh një njohje më shpejt se ndjenja se po pyetesh në emër të një vendi të tërë.

Vetëvendosja nuk e mohon ndjenjën e familjes

Ia vlen të zgjidhet sidomos një keqkuptim: supozimi se duhet të zgjedhësh mes një lidhjeje të fortë familjare dhe një jete të pavarur. Për shumë gra me rrënjë shqiptare, pikërisht kjo ndërthurje është normalja. Ato mbajnë kontakt të ngushtë me prindërit e vëllezërit e motrat, marrin pjesë në festat e mëdha, ndihen përgjegjëse, dhe prapë marrin vetë vendimet për punën, vendbanimin dhe partnerin.

Në diasporë kjo kthehet në një qëndrim të vetin. Të rriturit në Gjermani ose Zvicër shpesh balancojnë dy grupe pritshmërish: atë të prindërve dhe atë të mjedisit ku jetojnë. Rezultati rrallë është marrja e njërës ose tjetrës e tërë, por një përzierje krejt personale. Më shumë për mënyrën si ky brez i bashkon traditën dhe jetën e vet, gjen në tekstin tonë për traditën dhe modernitetin në lidhjet shqiptare.

Kjo përzierje është edhe arsyeja pse këshillat e përgjithshme aq shpesh gabojnë. Një grua e lindur në Vjenë, prindërit e së cilës vijnë nga një fshat afër Gjakovës, ka pika referimi të ndryshme nga një tjetër që vetë erdhi në Gjermani në moshën dymbëdhjetë vjeç. Të dyja janë shqiptare, të dyja bëjnë pjesë pa asnjë dyshim, dhe prapë asnjë plan i përbashkët nuk u përshtatet. Kush e pranon këtë, ka bërë hapin më të rëndësishëm: pushon së hamenduri dhe fillon të dëgjojë.

Nëse vërtet dëshiron të njohësh dikë

Ndoshta erdhe te ky tekst sepse ke njohur një grua me rrënjë shqiptare, ose do të doje. Lajmi i mirë: nuk të duhet një kurs për vendin as një listë tiparesh. Të duhet pikërisht ajo që ka rëndësi te çdo njeri.

Ja disa udhëzime të ndershme:

1. Interesohu për të, jo për origjinën e saj. Mos hap bisedën me „traditat tuaja“, sikur ajo të ishte një cicërone. Pyet çfarë bëri gjatë ditës, çfarë e bën të qeshë, çfarë e mundon.
2. Mos e ngatërro respektin për familjen me nënshtrimin ndaj familjes. Të dyja ekzistojnë, por vijën e ndan ajo, jo ti.
3. Mos prit një klishe dhe mos u zhgënje kur nuk vjen. Nëse s'i pëlqen të gatuajë, s'do të martohet herët ose s'flet asnjë fjalë shqip me ty, kjo s'është kundërshti me identitetin e saj. Është identiteti i saj.
4. Ji i ndershëm për qëllimet e tua. Kërkon diçka serioze apo diçka të lehtë? Ndershmëria herët ju kursen të dyve shumë.
5. Mëso gjuhën, kur bëhet serioze, për arsyen e duhur. Jo për të fituar pikë, por sepse hap dyer, sidomos me prindërit. Disa fjalë dashurie shqip të ngrohta janë një fillim i bukur, por vetëm nëse i thua me zemër.

Dhe nëse ke vetë rrënjë shqiptare e po e lexon këtë sepse je lodhur nga fjalët që dëgjon për „gratë shqiptare“: nuk je vetëm. Shumë në diasporë e njohin ndjenjën e të jetuarit vazhdimisht kundër një pamjeje që e ndërtoi dikush tjetër. Si njihet sot bashkësia dhe ku takohen njerëzit, e përshkruan vështrimi ynë mbi njohjet në diasporën shqiptare.

Klishetë për burrat janë po aq të shtrembra

Që ky tekst të mos mbetet i njëanshëm: ana tjetër është po aq e shtrembëruar. Për burrat shqiptarë qarkullojnë të paktën po aq pamje të ngurta, nga mbrojtësi te maçoja, dhe shumica prej tyre qëndrojnë po aq keq. Kush interesohet për anën tjetër, e gjen në tekstin tonë për klishetë mbi burrat shqiptarë.

Këshilla më e ndershme, në fund

Hiqe dorë nga kërkimi „si janë“. Nuk ka përgjigje që qëndron, dhe vetë kërkimi të drejton nga ana e gabuar. Personi që mund të njohësh është pikërisht kjo, një person me emër, me disponime, me ambicie dhe me një histori të vetën. Origjina e saj shqiptare është pjesë e saj, shpesh një pjesë e ngrohtë dhe e rëndësishme, por kurrë e gjithë shpjegimi.

embla është aplikacioni i njohjeve për shqiptarët në mbarë botën, i ndërtuar për njerëz që duan të gjejnë dikë me rrënjë të përbashkëta dhe prapë të shihen si njeri i plotë, jo si klishe. Aplikacioni nis së shpejti, dhe lista e pritjes është e hapur.