Burrat shqiptarë: klishetë dhe realiteti pas tyre

Për burrat shqiptarë qarkullojnë shumë imazhe të ngurta: mbrojtësi, maço xheloz, njeriu i familjes me ndjenjë të fortë nderi. Disa nga këto etiketa janë menduar si lëvdata, të tjera si nënçmim, dhe pothuajse të gjitha ndajnë një problem. Ato i kthejnë miliona njerëz shumë të ndryshëm në një tip të vetëm. Ky artikull i çmonton klishetë më të përhapura, shikon çfarë qëndron e çfarë jo, dhe shpjegon një vlerë që shpesh keqkuptohet: besa, fjala e dhënë.

Pse "burri shqiptar" i vetëm nuk ekziston

Para se të flasim për klishe të veçanta, ia vlen të shohim pikënisjen. Shqiptarët jetojnë në Kosovë, në Shqipëri, në Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi dhe në një diasporë të gjerë anembanë Evropës e më tej. Një burrë i rritur në një fshat në Kosovën rurale është formuar ndryshe nga një tjetër i rritur në Cyrih, Mynih apo Vjenë, midis një shtëpie shqiptare dhe një shkolle gjermanishtfolëse.

Shtoji këtu arsimin, profesionin, brezin dhe karakterin e vet. Studenti 24-vjeçar në Prishtinë, zejtari 40-vjeçar në Shtutgart dhe gjyshi 60-vjeçar në një fshat malor ndajnë një gjuhë e shumë pika kulturore, por kjo nuk i bën të mendojnë njësoj. Kur njeh ose del me një burrë shqiptar, po njeh atë njeri të vetëm, jo një komb.

Megjithatë klishetë mbeten kokëforta. Ia vlen t'i vendosim përballë njëri-tjetrit dhe pranë secilit të vëmë realitetin e ftohtë.

Klishe	Ç'bëhet shpesh prej tij	Realiteti
Mbrojtësi	Ai vendos se çfarë është e mirë për të	Të marrësh përgjegjësi po, të komandosh jetën e tjetrit jo, dhe varet nga individi
Maço xheloz	Kontrolli e dominimi vijnë bashkë me të	Xhelozia është çështje karakteri, jo origjine
Njeriu i familjes	Dëgjon vetëm nënën e vet	Lidhja me familjen nuk përjashton vendimet e veta
Burri me nder	Pozë e ashpër, krenari me çdo kusht	Besa do të thotë siguri, jo ashpërsi

Kolona e djathtë është arsyeja pse ekziston fare ky artikull. Klishetë tregojnë një histori të thjeshtë; realiteti tregon shumë.

Klisheja e mbrojtësit

Ndoshta imazhi më i përhapur është ai i mbrojtësit. Burri shqiptar, thuhet, qëndron para familjes, partneres, miqve të tij, dhe nuk lë askënd pas. Këtu ka një bërthamë të vërtetë. Të marrësh përgjegjësi për njerëzit e afërt konsiderohet e vetëkuptueshme në shumë familje shqiptare, dhe shumë burra janë krenarë për këtë.

Bëhet problem kur "mbrojtja" kthehet në kontroll. Ndonjëherë posesiviteti shitet si kujdes: një burrë që vendos ku shkon partnerja dhe me kë flet, pretendon se po e mbron. Por kjo nuk është tipar kulturor, është thjesht sjellje kontrolluese, dhe ekziston në çdo origjinë. Një kuptim i shëndetshëm i mbrojtjes do të thotë të jesh aty për njëri-tjetrin, jo të vendosësh mbi tjetrin. Shumë burra shqiptarë e jetojnë pikërisht atë version, dhe ai nuk shfaqet në asnjë klishe.

"Maço" dhe klisheja e xhelozisë

Ngushtësisht i lidhur është klisheja maço: burri dominues, xheloz, që bën ligjin. Ky imazh ushqehet nga filma, videoklipe dhe zmadhime në rrjetet sociale që skenojnë një model të caktuar të ashpër të mashkulloritetit. Por nuk duhet t'i ngatërrosh këto skenime me jetën e përditshme. Një videoklip është një rol, jo një raport gjendjeje.

Xhelozia dhe dominimi janë çështje personaliteti e edukimi, jo kombësie. Ka burra shqiptarë që anojnë nga kontrolli, dhe ka shumë të tjerë që e vlerësojnë një marrëdhënie të barabartë, që dëgjojnë, kërkojnë kompromis dhe e marrin si të vetëkuptueshme pavarësinë e partneres. Kush gjykon në përgjithësi, u bën padrejtësi të dytëve dhe i merr shumë lehtë të parët. Sjellja e një njeriu të vetëm thotë diçka për të, jo për një komunitet të tërë.

Ia vlen të pyesim edhe nga vjen ky imazh. Një pjesë ushqehet nga strukturat e vjetra patriarkale që kanë ekzistuar gjatë në krahinat rurale të Ballkanit, si në shumë pjesë të tjera të Evropës, dhe diku ende ekzistojnë. Një pjesë tjetër është zmadhim i pastër, i forcuar nga formatet reality, rrepi dhe një mënyrë e caktuar paraqitjeje në rrjete. Kjo e formon fort pamjen nga jashtë, por thotë pak për burrin që të rri përballë në jetën reale. Klishetë për një grup janë pothuajse gjithmonë një përzierje e një mbetjeje të vogël të vërtete dhe një dozë të madhe shkurtimi mediatik.

besa: vlera pas klishesë

Një fjalë që del vazhdimisht rreth burrave shqiptarë është besa. Përkthimi më i afërt është "fjala e dhënë" ose "fjala e nderit", por kjo nuk e kap plotësisht thellësinë. Besa do të thotë një premtim mbi të cilin mund të mbështetesh, edhe atëherë kur mbajtja e tij bëhet e papërshtatshme. Historikisht kishte peshë të jashtëzakonshme: kush jepte fjalën, qëndronte pas saj, dhe thyerja e besës konsiderohej turp i rëndë.

Kjo çon në një keqkuptim. Besa nuk është ritual mashkulloriteti dhe as pozë ashpërsie. Në thelb është një vlerë për sigurinë: thuaj atë që mendon, dhe mbaj atë që thua. E zbatuar te një lidhje, nuk do të thotë asgjë misterioze, por diçka shumë të thjeshtë e të prekshme. Një burrë që e merr seriozisht besën nuk premton më shumë se ç'mund të mbajë, dhe nuk i lë në baltë njerëzit për të cilët ka marrë përgjegjësi.

Njëkohësisht, besa nuk duhet as romantizuar. Jo çdo burrë shqiptar e jeton në mënyrë shembullore, dhe një fjalë e vetme nuk bën një lidhje të mirë. Siguria shihet në përditshmëri, në shumë veprime të vogla ndër vite, jo në një koncept të madh. Kush e kupton besën si vlerë e jo si etiketë, e sheh shpejt nëse dikush vërtet e jeton apo vetëm flet për të.

Familja, respekti dhe roli i prindërve

Një klishe tjetër ka të bëjë me familjen: burri shqiptar, thuhet, është i lidhur ngushtë me prindërit, respekton të moshuarit dhe e vendos familjen mbi shumë gjëra. Edhe këtu ka një bërthamë të vërtetë. Në shumë familje shqiptare bashkësia është e fortë, respekti për prindërit i lartë, dhe vendimet nuk merren krejtësisht të shkëputura nga familja.

Për një partnere, sidomos nga një prejardhje tjetër kulturore, kjo mund të jetë e pazakontë. Mendimi i prindërve ka peshë, njohja e familjes është një hap i rëndësishëm, dhe një burrë i afërt me nënën e vet është norma, jo përjashtimi. Çfarë do të thotë kjo në hollësi dhe si zhvillohet zakonisht një takim i parë e trajton artikulli për njohjen me familjen shqiptare.

Por edhe këtu, masa është më e mirë se përgjithësimi. Lidhja me familjen nuk është e njëjta gjë me pavarësinë e munguar. Shumë burra shqiptarë ia dalin ekuilibrit të nderojnë familjen e tyre dhe njëkohësisht të bëjnë një jetë të vetën, të rritur, me vendime të qarta të tyret. Disa dalin herët nga shtëpia, disa qëndrojnë gjatë pranë prindërve, dhe asnjëra për vete nuk thotë shumë për karakterin. Vendimtare është nëse dikush mund të mbajë qëndrimin e vet në lidhje, kur familja dhe partnerja ndonjëherë mendojnë ndryshe. Si duket ky ekuilibër në praktikë është tema e shkrimit për traditën dhe modernitetin në lidhjet shqiptare.

Burri modern shqiptar mes pritjes dhe rrugës së vet

Ndoshta grupi më interesant është brezi që u rrit mes dy botëve. Djemtë e rinj shqiptarë në diasporë shpesh mbartin një trashëgimi pritjesh: ji i fortë, kujdesu për familjen, mbaje rrënjën. Njëkohësisht jetojnë në shoqëri me ide të tjera për mashkulloritetin, partneritetin dhe ndarjen e detyrave. Nga kjo fërkim del shumë.

Sheh burra që gatuajnë e ndërrojnë pelena dhe prapë janë krenarë për prejardhjen. Burra që flasin për ndjenja, gjë që idetë e vjetra e quanin jomashkullore. Burra që e ndiejnë presionin e pritjeve nga jashtë, por ndjekin rrugën e vet, herë në harmoni me familjen, herë në kundërshtim të kujdesshëm. Disa modele që dalin vazhdimisht në bisedat me këtë brez:

• Siguria mbi shfaqjen. Vlera qëndron më shumë te të qenit aty kur ka rëndësi, sesa te paraqitja e madhe.
• Respekt në të dyja drejtimet. Respekt për prindërit po, por gjithnjë e më shumë i kuptuar si i ndërsjellë, edhe në lidhje.
• Krenari pa klishe. Shumë e identifikojnë veten qartë si shqiptarë dhe njëkohësisht e refuzojnë hapur rolin e ashpër maço.
• Role të reja. Shtëpia, rritja e fëmijëve dhe karriera ndahen më shpesh, pa u humbur identiteti kulturor.

Këta burra nuk u përshtaten asnjë klishe të vetme, as atij lëvdues, as atij nënçmues. Pikërisht kjo është pointa.

Si t'i lësh pas klishetë

Kush njeh një burrë shqiptar, bën mirë t'i lërë mënjanë imazhet e gatshme. As ai romantik ("do të më mbrojë dhe do të më mbajë në pëllëmbë të dorës") as ai i dyshimtë ("do të jetë xheloz dhe kontrollues") nuk të çojnë përpara. Të dyja thonë më shumë për klishenë sesa për njeriun që ke përballë.

Më të dobishme janë pyetjet e vërteta dhe dëgjimi i vërtetë. Si u rrit me familjen? Çfarë kuptimi ka për të fjala e vet? Si e përfytyron partneritetin, kush vendos çfarë, sa afërsi me familjen është e rëndësishme për të? Përgjigjet ndryshojnë nga burri te burri, dhe pikërisht aty qëndron e gjithë pointa. E njëjta gjë, në pasqyrë, vlen për klishetë mbi gratë shqiptare, të cilat po aq pak i përshtaten një kallëpi.

Nga klisheja te një takim i vërtetë

Klishetë janë të rehatshme sepse e shkurtojnë pjesën e njohjes. Por gati gjithmonë të çojnë keq, qofshin lëvdatë a nënçmim. Një burrë shqiptar nuk është kategori, por një njeri me historinë e vet, me vlerat e veta dhe me raportin e vet me traditën e modernitetin. Kush e merr këtë seriozisht, shkon më larg se çdo listë tiparesh.

Pikërisht për këtë bën fjalë edhe vetë njohja. embla është aplikacioni i takimeve për shqiptarët në mbarë botën, për të gjithë ata që kërkojnë një partner me të njëjtat rrënjë dhe duan të shohin njeriun, jo klishenë. Aplikacioni nis së shpejti, lista e pritjes është e hapur.