Dasma shqiptare: Kush paguan çfarë?

Tradicionalisht, pjesën më të madhe të dasmës shqiptare e paguan familja e dhëndrit: sallën, ushqimin, muzikën e festës kryesore dhe arin e nuses. Sot përgjigjja është më e larmishme, sepse shumë çifte fitojnë vetë dhe kontribuojnë ose e marrin përsipër festën tërësisht, sidomos në diasporë. Se kush e mban cilin shpenzim, nuk është megjithatë rastësi, por ndjek një logjikë të vjetër që ia vlen ta njohësh para se tema të hapet në tryezën familjare. Ky shkrim rendit ndarjen tradicionale, dhuratat në para të mysafirëve, paratë në valle, arin dhe konfliktet që mund të shmangen me një bisedë të vetme të hershme.

Ndarja tradicionale: ana e dhëndrit dhe ana e nuses

Për ta kuptuar ndarjen, ndihmon të dish si ndërtohet klasikisht një dasmë shqiptare. Tradicionalisht të dyja familjet festojnë veçmas. Familja e nuses organizon mbrëmjen e vet, në Kosovë shpesh e quajtur kanagjegji, përcjelljen e nuses nga shtëpia e prindërve, me muzikën dhe mysafirët e vet. Familja e dhëndrit mban festën e madhe kryesore, ku nusja pritet në familjen e re. Nga kjo rregullsi, ndarja e shpenzimeve del pothuajse vetvetiu.

Ana e dhëndrit mban tradicionalisht pjesën e luanit: sallën e madhe, ushqimin për qindra mysafirë, orkestrën, fotografin dhe videon, kolonën e veturave, dhe përveç kësaj arin e nuses. Në shumë krahina edhe fustanet e nuses vinin historikisht nga familja e dhëndrit. Logjika pas kësaj: familja që fiton një nuse i tregon gjithë bashkësisë se mund dhe do të kujdeset për të.

Kjo nuk e lë anën e nuses pa detyrime. Ajo paguan festën e vet dhe e përcjell nusen me pajën, ose çejzin: çarçafë, punime dore, sende shtëpiake, dikur të mbledhura me vite dhe të dorëzuara dukshëm ditën e dasmës. Fejesa, festa e fejesës, organizohet sipas krahinës nga familja e nuses ose nga të dyja familjet bashkë. Si rrjedh fejesa dhe çfarë përfshin e gjithë festa, e gjen në pasqyrën tonë për dasmën shqiptare.

Zëri i shpenzimit	Tradicionalisht e paguan	Sot shpesh
Festa kryesore: salla, ushqimi, pijet	Familja e dhëndrit	Ana e dhëndrit, çifti ose të përzier
Orkestra dhe muzika e festës kryesore	Familja e dhëndrit	Ana e dhëndrit ose çifti
Ari i nuses	Familja e dhëndrit	Pothuajse gjithmonë ana e dhëndrit
Fustanet e nuses	Sipas krahinës shpesh ana e dhëndrit	Nusja ose çifti
Festa e familjes së nuses (mbrëmja e përcjelljes)	Familja e nuses	Ana e nuses, shpesh më e vogël se dikur
Paja (çejzi)	Familja e nuses	Ana e nuses, më shumë simbolike se dikur
Fejesa	Sipas krahinës ana e nuses ose e ndarë	E ndarë ose çifti
Foto, video, dekori i festës kryesore	Familja e dhëndrit	Çifti

Tabela është orientim, jo ligj. Mes veriut dhe jugut, mes Kosovës, Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut ka dallime të vërteta, dhe çdo familje ka leximin e vet. Pikërisht prandaj ia vlen të pyesësh herët se si është vepruar në të dyja familjet.

Çfarë po ndryshon sot: çiftet paguajnë pjesën e tyre

Ndarja tradicionale vjen nga një kohë kur çiftet e reja mezi kishin të ardhura të veta dhe familja e madhe e mbante festën si projekt të përbashkët. Në diasporë ajo kohë ka kaluar. Kush punon në Gjermani, Zvicër ose Austri, shpesh fiton më shumë se sa fituan ndonjëherë prindërit, dhe atëherë do edhe të vendosë vetë se si duket festa e tij.

Në praktikë janë ngulitur modelet e përziera. Prindërit e dhëndrit marrin sallën, çifti paguan muzikën, fotografinë dhe shtesat. Ose çifti paguan gjithçka vetë dhe, si shenjë respekti, ua lë prindërve dorë të lirë për një pjesë të listës së mysafirëve. Edhe festat e ndara të dy familjeve në diasporë shpesh shkrihen në një mbrëmje të vetme të madhe, qoftë edhe vetëm sepse dy salla në Gjermani kushtojnë thjesht dyfish.

Një gjë nuk ka ndryshuar pothuajse fare: kush paguan, ka fjalën më të madhe. Kjo nuk është veçori shqiptare, por këtu rrallë thuhet me zë, dhe prapëseprapë ndikon në çdo vendim, nga zgjedhja e orkestrës deri te pyetja nëse ftohen fqinjët nga fshati i prindërve. Çiftet që paguajnë vetë, blejnë me këtë edhe lirinë e vendimit. Këtë duhet ta dish para se të pranosh ofertën bujare të prindërve.

Dhurata në para si mysafir: logjika e orientimit

Pyetja më e shpeshtë e mysafirëve: sa para janë të përshtatshme? Shumë fikse nuk ka, dhe çdo shifër konkrete do të ishte gënjeshtër, sepse hapësirat ndryshojnë shumë sipas vendit, familjes dhe afërsisë me çiftin. Ajo që ekziston, është një logjikë me të cilën pothuajse gjithmonë qëllon saktë.

E para: dhurata duhet të mbulojë afërsisht atë që u kushton nikoqirëve vendi yt. Një mbrëmje në sallë të madhe me meny disa racionesh kushton para të vërteta për mysafir, dhe dhurata në para është mënyra e mysafirëve për ta kthyer atë mikpritje. Për të kuptuar përafërsisht ku lëvizin sallat dhe menytë, shih vlerat nga përvoja te shkrimi për koston e dasmës shqiptare.

E dyta: afërsia me çiftin vendos gjithçka tjetër. Të njohurit e largët dhe kolegët qëndrojnë afër asaj baze. Miqtë shtojnë dukshëm. Xhaxhallarët, tezet, dajat dhe miqtë e ngushtë të familjes japin dukshëm më shumë, kurse më të afërmit shpesh nuk japin fare para, por ar. Dhurohet, meqë ra fjala, për familje, jo për person: një çift me fëmijë jep një zarf që përfaqëson gjithë shtëpinë.

E treta: vendi luan rol. Në diasporë festat janë më të shtrenjta, prandaj edhe zarfet atje janë më të rënda se në një dasmë në Kosovë ose në Shqipëri. Dhe e katërta, këshilla më e thjeshtë nga të gjitha: pyeti prindërit e tu. Ata zakonisht e dinë saktë çfarë ka dhënë ajo familje në raste të mëparshme, dhe reciprociteti është ligji i heshtur i gjithë kësaj pune. Nëse je i pasigurt si të sillesh si mysafir përtej zarfit, gjërat kryesore i gjen te rregullat e sjelljes për mysafirët në dasmën shqiptare.

Paratë në valle: kartëmonedhat në mes të festës

Kush shkon për herë të parë në një dasmë shqiptare, në një moment habitet nga kartëmonedhat që fluturojnë. Në mes të vallës, mysafirët ua ngjisin çiftit paratë në veshje ose në flokët e nuses, i hedhin mbi valltarët ose i tundin para orkestrës kur porosisin një këngë. Është momenti që ngjall më shumë habi nëpër video, dhe shpesh keqkuptohet.

Mburrja është këtu më së shumti gjysma e së vërtetës. Para së gjithash, paratë në valle janë forma publike dhe e zëshme e mbështetjes: bashkësia tregon dukshëm se qëndron pas çiftit dhe do t'ia lehtësojë fillimin e jetës së përbashkët. Që aty përzihet edhe pak teatër, kur ndonjë dajë hedh me hov të veçantë, është pjesë e së vërtetës dhe pjesë e qejfit.

E rëndësishme për mysafirët: paratë në valle janë gjest, jo dhuratë. Kartëmonedhat e vogla janë krejt në rregull për këtë; puna është te lëvizja dhe gëzimi, jo te shuma. Dhurata e vërtetë në para dorëzohet me zarf, zakonisht me diskrecion te përshëndetja ose në një vend të caktuar për këtë. Kush hedh vetëm në valle dhe e harron zarfin, i ka ngatërruar të dyja.

Ari në dasmën shqiptare

Ari ka në dasmën shqiptare një rol që shkon shumë përtej stolisë. Dhurata qendrore e arit vjen nga familja e dhëndrit: klasikisht një set me qafore, vathë, byzylyk dhe unazë, i dorëzuar në fejesë ose në dasmë. Ky ar i takon vetëm nuses. Është siguria e saj, një vlerë që i mbetet asaj, çfarëdo që të ndodhë. Prandaj te ky zë rrallë kursehet, edhe kur pjesa tjetër e festës mbahet modeste.

Edhe si mysafir ari mund të jetë dhurata e duhur, por vetëm nga afërsia. Vëllezërit e motrat, xhaxhallarët, dajat e tezet, kumbarët dhe miqtë shumë të ngushtë shpesh dhurojnë monedha ari, byzylykë ose stoli në vend të zarfit, që i vihen ose i dorëzohen nuses dukshëm në pritje. Një i njohur i largët që dhuron ar, përkundrazi, më shumë e tepron sesa lë përshtypje. Rregulli i thjeshtë: ari vjen nga familja më e ngushtë, paratë nga të gjithë të tjerët.

Që kaq shumë njerëz kërkojnë për arin në dasmat shqiptare, ka një arsye të mirë: në foto dhe video ai nuk të shpëton dot, sepse nusja ditën e madhe shpesh mban veshur gjithçka që i është dhuruar. Kjo është më pak shfaqje pasurie sesa nderim për dhuruesit. Kush e mban arin e vet, tregon se e ka pranuar gjestin.

Konfliktet e shpeshta dhe si i zgjidhin çiftet moderne

Ku takohen paraja, nderi dhe dy familje, ka fërkime. Disa konflikte shfaqen aq rregullisht sa mund të parashikohen. Klasiku është lista e mysafirëve: prindërit kontribuojnë dhe, sipas logjikës së vjetër, ftojnë gjysmën e fshatit, ndërsa çifti do të festonte më i vogël. Pas kësaj qëndron rregulli i pashkruar se kush ndihmon të paguhet, ka të drejtë fjale.

I dyti i përhershëm janë pritshmëritë e ndryshme të dy familjeve. Kur njëra anë është mësuar me festë të madhe tradicionale dhe tjetra e do më moderne, përplasen dy ide për të përshtatshmen, me çiftin në mes. Pika e tretë dhe më delikatja: dhuratat në para. Kujt i takojnë zarfet në fund të mbrëmjes, çiftit apo prindërve që e financuan festën? Në disa familje paratë shihen si kthim për ata që paguan, në të tjera si kapital fillestar i çiftit. Kush nuk e sqaron këtë përpara, e sqaron pastaj me zënkë.

Çiftet moderne e zgjidhin këtë pothuajse gjithmonë njësoj, dhe herët. Një bisedë e vetme e hapur me të dyja familjet, para se të prenotohet gjë, kursen muaj tensionesh. Ndihmojnë tri marrëveshje të thjeshta:

• Buxheti ndahet me blloqe, jo me përqindje, dhe vihet me shkrim: kush paguan sallën, paguan sallën, pikë. Kjo është më e qartë se çdo kuotë.
• Rregulli për dhuratat në para caktohet që përpara dhe u komunikohet njësoj të dyja familjeve, pavarësisht nëse shkojnë te çifti apo pjesërisht te ata që paguan.
• Kush do liri të plotë vendimi, paguan vetë. Kjo mund t'u thuhet prindërve edhe me dashuri: dhurata juaj është që vini si mysafirë dhe festoni.

Asgjë nga këto nuk është kundër traditës. Përkundrazi: biseda e hershme dhe me respekt mes familjeve është forma më tradicionale e zgjidhjes së konflikteve që njeh kjo kulturë.

Për çfarë nuk flitet hapur

Në fund tabutë, sepse ato nuk shkruhen në asnjë ftesë. Për shumën e saktë të dhuratave në para nuk flitet publikisht, as nga ai që jep, as nga ai që merr. Në të njëjtën kohë shumë familje mbajnë me heshtje shënim se kush ka dhënë sa në cilën dasmë, për t'ia kthyer siç duhet në vizitën e radhës. Të dyja shkojnë bashkë, është e njëjta mirësjellje nga dy anë: mbahet mend saktë, dhe nuk flitet për të.

Po ashtu nuk pyetet çifti ose familjet se sa kushtoi dasma, dhe ari i një nuseje nuk krahasohet me zë me atë të një tjetre. Edhe për borxhet e marra për një festë heshtet, megjithëse ekzistojnë. Si mysafir, një rregull të mban gjithmonë në anën e sigurt: të admirosh është e mirëpritur, të vësh shifra është tabu.

Pra, kush e paguan dasmën shqiptare? Tradicionalisht familja e dhëndrit, realisht gjithnjë e më shpesh vetë çifti, dhe në kuptimin më të thellë e gjithë bashkësia, që me zarfe, ar dhe kartëmonedha në valle kthen atë që dikur e mori vetë. Para se të shtrohet ajo pyetje, megjithatë, vjen një më e bukur: me kë do t'i festosh të gjitha këto. embla është aplikacioni i takimeve për shqiptarët anembanë botës, për të gjithë ata që kërkojnë një njeri me të njëjtat rrënjë. Aplikacioni nis së shpejti, lista e pritjes është e hapur.